Lecanemab (Leqembi) już dostępny w Polsce. Pierwsi pacjenci rozpoczęli leczenie w NeuroProtect

W ostatnim tygodniu w NeuroProtect, jako pierwszym ośrodku w Polsce, rozpoczęliśmy leczenie lecanemabem (Leqembi). Pierwszą dawkę otrzymało już dwoje naszych pacjentów. Kojeni chorzy otrzymają lek w przyszłym tygodniu.

Lecanemab jest przeciwciałem monoklonalnym, które usuwa beta-amyloid z mózgu. Amyloid jest jednym z kluczowych elementów procesu chorobowego w chorobie Alzheimera.

To druga terapia antyamyloidowa, którą stosujemy obecnie w NeuroProtect. Od marca leczymy również donanemabem (Kisunla) – do tej pory tą terapię rozpoczęło u nas 20 pacjentów.

Oba leki usuwają amyloid, ale robią to nieco inaczej. Lecanemab wiąże przede wszystkim rozpuszczalne agregaty beta-amyloidu, w tym protofibryle, natomiast donanemab jest skierowany głównie przeciwko amyloidowi znajdującemu się w dojrzałych blaszkach amyloidowych.

Skuteczność lecanemabu wykazano w dużym badaniu klinicznym CLARITY AD (W Polsce nie było ono prowadzone, ale mamy tu pośrednie doświadczenie od naszego zespołu z hiszpańskiej kliniki NeuroProtect w Marbelli). Do leczenia w Europie kwalifikują się pacjenci na wczesnym etapie choroby Alzheimera – z MCI (łagodnymi zaburzeniami poznawczymi) lub łagodnym otępieniem – z potwierdzoną obecnością patologii amyloidowej w badaniu płynu mózgowo rdzeniowego lub pozytronowej tomografii emisyjnej.

Jak wygląda leczenie?

W NeuroProtect wykonujemy pełną kwalifikację do terapii – od oceny neurologicznej i neuropsychologicznej, poprzez badania biomarkerów choroby Alzheimera, diagnostykę genetyczną APOE i MRI, aż po potwierdzenie patologii amyloidowej w płynie mózgowo-rdzeniowym lub PET.

Lecanemab podawany jest dożylnie co dwa tygodnie, a infuzja trwa około godziny.

Leczenie wymaga regularnego monitorowania MRI. Jest ono szczególnie ważne ze względu na możliwość wystąpienia ARIA – zmian związanych z usuwaniem amyloidu, widocznych w rezonansie magnetycznym. Większość takich zmian nie powoduje objawów, ale wymagają one odpowiedniego monitorowania. Mogą również występować reakcje związane z samą infuzją (podobnie jak po szczepionkach)

Pierwsze podania lecanemabu u naszych pacjentów przebiegły bez powikłań.

To dla nas nie jest początek terapii antyamyloidowych.

NeuroProtect ma 20 lat doświadczenia w badaniach klinicznych nad terapiami choroby Alzheimera. Prowadziliśmy i nadal prowadzimy badania z przeciwciałami antyamyloidowymi, takimi jak:

bapineuzumab, solanezumab, gantenerumab, crenezumab, aducanumab, donanemab i trontinemab.

W badaniach klinicznych uczestniczyło u nas ponad 300 pacjentów. Za tymi liczbami stoją tysiące infuzji, badań MRI i badań biomarkerowych z płynu mózgowo-rdzeniowego i liczne badania PET.

Dzisiaj wykorzystujemy to doświadczenie w leczeniu pacjentów w codziennej praktyce. Program terapii antyamyloidowych w NeuroProtect prowadzi wielodyscyplinarny zespół neurologów, geriatry, genetyka, psychologów, pielęgniarek, farmaceutów oraz dedykowanych koordynatorów.

Co dalej?

Na tę chwilę leczenie lecanemabem i donanemabem w Polsce jest leczeniem komercyjnym, a jego koszt jest wysoki. Mamy nadzieję, że w przyszłości terapie te zostaną objęte refundacją. Głos pacjentów i ich rodzin będzie miał znaczenie w dyskusji o dostępie do nowoczesnego leczenia choroby Alzheimera w Polsce.

Jednocześnie rozwój terapii nie kończy się na amyloidzie. W NeuroProtect prowadzimy kolejne badania kliniczne nad nowymi metodami leczenia choroby Alzheimera, w tym obecnie badanie z terapią genową skierowaną na białko APOE, a następne projekty rozpoczną się jesienią.

Nie każda osoba z zaburzeniami pamięci ma chorobę Alzheimera.

To zdanie nabiera dziś szczególnego znaczenia, ponieważ diagnostyka otępień przestała opierać się wyłącznie na obserwacji objawów. Coraz częściej możemy oceniać biologiczne podłoże choroby — czyli sprawdzać, jaki proces rzeczywiście toczy się w mózgu.

Służą do tego biomarkery.

W chorobie Alzheimera najważniejsze są biomarkery związane z dwoma białkami: amyloidem beta i tau. Amyloid odkłada się w mózgu w postaci blaszek, a tau wiąże się z uszkodzeniem neuronów i tworzeniem patologii wewnątrzkomórkowej. Te zmiany można oceniać między innymi w badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego, w badaniach PET, a coraz częściej także za pomocą badań krwi.

Co w przypadku, kiedy mamy do czynienia z typowymi objawami choroby Alzheimera a biomarkery są ujemne?

Wtedy warto pomyśleć o innej przyczynie. Jedną z nich jest LATE.

LATE to skrót od angielskiej nazwy limbic-predominant age-related TDP-43 encephalopathy. Jest to choroba neurodegeneracyjna wieku podeszłego, związana z nieprawidłową patologią białka TDP-43, która najczęściej dotyczy struktur odpowiedzialnych za pamięć — przede wszystkim układu limbicznego, hipokampa i przyśrodkowych części płatów skroniowych.

Czym jest TDP-43?

TDP-43 to białko naturalnie występujące w komórkach nerwowych. W warunkach prawidłowych znajduje się głównie w jądrze komórkowym i bierze udział w regulacji procesów związanych z RNA, czyli z odczytywaniem i przetwarzaniem informacji potrzebnej komórce do produkcji białek.

Innymi słowy: TDP-43 jest jednym z białek, które pomagają neuronowi prawidłowo zarządzać informacją genetyczną i utrzymywać swoją funkcję.

Problem pojawia się wtedy, gdy TDP-43 zaczyna zachowywać się nieprawidłowo.

W chorobach związanych z TDP-43 obserwuje się dwa ważne zjawiska. Po pierwsze, białko może znikać z miejsca, w którym powinno się znajdować, czyli z jądra komórkowego. Po drugie, zaczyna gromadzić się w cytoplazmie — poza jądrem — tworząc nieprawidłowe agregaty, czyli złogi białkowe.

To oznacza, że komórka nerwowa może jednocześnie tracić prawidłową funkcję TDP-43 i być narażona na toksyczny wpływ jego nieprawidłowych nagromadzeń.

Kogo najczęściej dotyczy LATE?

LATE jest przede wszystkim chorobą wieku podeszłego. Najczęściej opisuje się ją u osób po 75–80 roku życia, a jej znaczenie rośnie wraz z wiekiem pacjenta. U osób w podeszłym wieku zaburzenia pamięci coraz rzadziej wynikają z jednego, izolowanego procesu chorobowego.

To ważne, ponieważ LATE może występować samodzielnie, ale bardzo często nakłada się na inne choroby mózgu.

Najczęściej mówi się o współistnieniu LATE z chorobą Alzheimera. Może współistnieć także ze zmianami naczyniowymi w mózgu, z zanikiem hipokampa, z patologią tau związaną z wiekiem, z chorobą z ciałami Lewy’ego oraz innymi procesami neurodegeneracyjnymi typowymi dla starszego wieku.

Jak rozpoznaje się LATE?

To jeden z najtrudniejszych aspektów tej choroby.

Obecnie nie mamy jeszcze rutynowego, szeroko dostępnego biomarkera TDP-43, który pozwalałby z prostego badania krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego jednoznacznie potwierdzić LATE za życia.

Pewne rozpoznanie LATE pozostaje rozpoznaniem neuropatologicznym, czyli takim, które można potwierdzić w badaniu tkanki mózgowej. W praktyce klinicznej możemy jednak budować podejrzenie LATE na podstawie całości obrazu.

Podejrzenie LATE jest szczególnie uzasadnione, gdy:

– pacjent jest w zaawansowanym wieku,

– dominującym objawem są zaburzenia pamięci epizodycznej,

– przebieg choroby jest powolny,

– rezonans magnetyczny pokazuje zanik hipokampa i przyśrodkowych struktur skroniowych,

– biomarkery choroby Alzheimera są ujemne albo nie pasują do obrazu klinicznego,

– pacjent wygląda klinicznie jak osoba z chorobą Alzheimera, ale biologia Alzheimera nie zostaje potwierdzona.

W ostatnich latach zaproponowano kryteria kliniczne, które mają pomóc w rozpoznawaniu możliwego lub prawdopodobnego LATE za życia. Nie zastępują one biomarkera TDP-43, ale pomagają uporządkować sposób myślenia o pacjentach, u których objawy pamięciowe nie znajdują dobrego wyjaśnienia w klasycznej patologii Alzheimera.

Dlaczego biomarkery Alzheimera są tak ważne?

Biomarkery nie służą tylko do potwierdzania choroby Alzheimera. Czasem ich największa wartość polega na tym, że pokazują, że to nie jest typowa choroba Alzheimera.

Jeśli pacjent ma objawy pamięciowe, ale nie ma biologicznych cech choroby Alzheimera, trzeba szukać innego wyjaśnienia. LATE jest jedną z takich możliwości.

To ma dziś szczególne znaczenie, ponieważ wchodzimy w epokę leczenia ukierunkowanego na konkretny mechanizm choroby. Leki antyamyloidowe mają sens wtedy, gdy pacjent rzeczywiście ma patologię amyloidową. Jeśli głównym problemem jest LATE bez patologii amyloidu, leczenie ukierunkowane na amyloid nie trafia w zasadniczy mechanizm choroby.

Jakie jest rokowanie w LATE?

LATE zwykle rozwija się powoli. U części pacjentów, zwłaszcza gdy występuje samodzielnie, przebieg może być wolniejszy niż w typowej chorobie Alzheimera.

Sytuacja jest jednak bardziej złożona, gdy LATE współistnieje z chorobą Alzheimera. Wtedy uszkodzenie mózgu wynika z nakładania się kilku procesów: amyloidu, tau, TDP-43, a czasem również zmian naczyniowych. Tacy pacjenci mogą mieć bardziej nasilone zaburzenia pamięci, większy zanik hipokampa i szybsze pogarszanie funkcji poznawczych.

Dlatego rozpoznanie współistniejących patologii nie jest akademickim szczegółem. Może wpływać na rokowanie, kwalifikację do leczenia i sposób rozmowy z rodziną.

Czy LATE można leczyć?

Obecnie nie mamy leczenia przyczynowego LATE, czyli terapii, która usuwałaby patologię TDP-43 albo zatrzymywała jej rozwój.

Leczenie polega więc na kilku elementach:

– możliwie precyzyjnej diagnostyce,

– ocenie, czy współistnieje choroba Alzheimera lub inna patologia,

– kontroli chorób naczyniowych i metabolicznych,

– leczeniu objawów neuropsychiatrycznych, jeśli się pojawiają,

– rehabilitacji poznawczej i podtrzymywaniu aktywności,

– aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości pacjenta,

– edukacji i wsparciu opiekunów,

– planowaniu opieki z wyprzedzeniem.

Brak leczenia przyczynowego nie oznacza braku działania. Dobra diagnoza pozwala uniknąć fałszywych oczekiwań, lepiej zaplanować opiekę i właściwie interpretować możliwości terapeutyczne.

Co jest najważniejsze dla pacjentów i rodzin?

Najważniejsze jest zrozumienie, że „otępienie” nie jest jedną chorobą. To zespół objawów, który może mieć różne przyczyny biologiczne.

Choroba Alzheimera jest najczęstsza, ale nie jest jedyna.

LATE pokazuje, że u starszych pacjentów zaburzenia pamięci mogą wynikać z innego procesu niż klasyczna patologia amyloidu i tau. Mogą też wynikać z kilku procesów jednocześnie.

9 czerwca 2026 roku miałem zaszczyt uczestniczyć w posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. Leczenia Chorób Neurologicznych w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej, poświęconemu chorobom otępiennym, ze szczególnym uwzględnieniem choroby Alzheimera.

Podczas gdy wielu ekspertów koncentrowało się na obecnej sytuacji diagnostycznej i terapeutycznej, mój wykład „Jak w przyszłości może wyglądać leczenie choroby Alzheimera?” był próbą spojrzenia 2-3 lata do przodu. A przyszłość dzieje się szybciej, niż wielu z nas mogło przypuszczać.

Punktem wyjścia były oczywiście pierwsze zarejestrowane terapie antyamyloidowe – lecanemab i donanemab. Obecnie trwają intensywne prace nad ich wdrożeniem do polskiego systemu ochrony zdrowia, a ja mam przyjemność uczestniczyć w tych procesach jako członek rad doradczych poświęconych obu terapiom.

Mówiłem również o nowej, trzeciej generacji przeciwciał antyamyloidowych, w tym o trontinemabie, którego badanie III fazy TRONTIER prowadzimy również w NeuroProtect. Szczególną uwagę poświęciłem technologii Brain Shuttle, która może znacząco zwiększyć skuteczność dostarczania leku do mózgu.

Kolejnym ważnym tematem były terapie ukierunkowane na białko tau, a zwłaszcza diranersen. Wyniki badania II fazy CELIA, które również prowadzę, poznamy już na początku lipca podczas konferencji AAIC w Londynie. Mogą one wyznaczyć nowy kierunek rozwoju leczenia choroby Alzheimera.

Nie zabrakło również dyskusji o terapiach skojarzonych, które stają się realną możliwością dzięki pojawieniu się pierwszych skutecznych leków modyfikujących przebieg choroby.

Największe nadzieje wiążę jednak z leczeniem na etapie przedobjawowym. Badania AHEAD 3-45 oraz TRAILBLAZER-ALZ 3 powinny już wkrótce odpowiedzieć na pytanie, czy możliwa jest skuteczna prewencja choroby Alzheimera. Osobiście z ogromnym zainteresowaniem oczekuję również rozpoczęcia badania PREVENTRON z trontinemabem, które będziemy prowadzić w naszym ośrodku.

Spotkanie było doskonałą okazją do przedstawienia najnowszych osiągnięć naukowych posłom, przedstawicielom organizacji pacjenckich, fundacji oraz wszystkim osobom zaangażowanym w poprawę opieki nad pacjentami z chorobami neurodegeneracyjnymi.

Jeszcze kilka lat temu wiele z tych terapii wydawało się odległą przyszłością. Dziś stają się rzeczywistością. To niezwykle inspirujący moment dla neurologii, badań klinicznych i przede wszystkim dla naszych pacjentów.

Dzięki zaproszeniu Profesora Tomasza Gabryelewicza miałem przyjemność wystąpić podczas konferencji „Otępienie w praktyce 2026”, która odbyła się w dniach 29–30 maja. To najważniejsza w Polsce konferencja poświęcona w całości diagnostyce i leczeniu zespołów otępiennych.

Mój wykład pt. „Preselekcja, kwalifikacja i leczenie – pierwsze przypadki polskich pacjentów leczonych ATT (Anti-Amyloid Therapy)” dotyczył praktycznych aspektów wdrażania terapii antyamyloidowej w codziennej praktyce klinicznej oraz pierwszych doświadczeń naszego ośrodka z leczeniem donanemabem.

Do tej pory włączyliśmy do terapii 13 pacjentów, a kolejni są obecnie w trakcie kwalifikacji. Donanemab jest pierwszym lekiem działającym na przyczynę choroby Alzheimera, który uzyskał rejestrację w Unii Europejskiej i jest dostępny dla pacjentów w Polsce. Cieszy mnie, że nasz ośrodek znajduje się w gronie liderów wdrażających tę terapię i posiada jedno z największych doświadczeń w jej stosowaniu w kraju.

Podczas wykładu szczegółowo omówiłem proces kwalifikacji pacjentów, rolę biomarkerów choroby Alzheimera oznaczanych we krwi, płynie mózgowo-rdzeniowym oraz badaniach PET, a także zasady monitorowania bezpieczeństwa leczenia, w tym zmian ARIA ocenianych w rezonansie magnetycznym. Przedstawiłem również profil pacjenta, który może odnieść największą korzyść z terapii antyamyloidowej.

Choć jest jeszcze zbyt wcześnie, aby oceniać efekty kliniczne leczenia, większość naszych pacjentów bardzo dobrze toleruje terapię, co pozwala z optymizmem patrzeć na kolejne miesiące obserwacji.

Ogromnie cieszy mnie zainteresowanie, z jakim spotkał się wykład. Liczne pytania podczas sesji, a także wiele inspirujących rozmów po zakończeniu wystąpienia i w kuluarach konferencji pokazują, jak duże jest dziś zainteresowanie nowymi możliwościami leczenia choroby Alzheimera oraz jak bardzo środowisko czekało na pojawienie się terapii modyfikujących przebieg tej choroby.

Jesteśmy świadkami przełomowego momentu w neurologii. Po raz pierwszy możemy zaoferować pacjentom leczenie ukierunkowane na jeden z głównych mechanizmów choroby Alzheimera, a nie jedynie terapię objawową. To początek nowego rozdziału w opiece nad pacjentami z chorobami neurodegeneracyjnymi.

Dziękuję organizatorom za zaproszenie oraz wszystkim uczestnikom za niezwykle inspirujące dyskusje.

Zanim to nastąpi, warto przybliżyć, czym właściwie jest ten lek i dlaczego budzi tak duże nadzieje. Wymaga to jednak kilku słów wstępu.

Problem, z którym zmagali się wynalazcy leków neurologicznych – BARIERA KREW-MÓZG.

Ludzki mózg jest wyjątkowo wrażliwy i precyzyjnie regulowany. Dlatego natura wyposażyła go w barierę krew–mózg (ang. blood-brain barrier, BBB) Jest to miejsce połączenia naczyń krwionośnych z oponami mózgowymi tworzącymi worek wypełniony płynem mózgowo-rdzeniowym, w którym zanurzony jest mózg.– to struktura, która:

chroni mózg przed toksynami, bakteriami i przypadkowymi cząsteczkami z krwi,

ale też aktywnie transportuje niezbędne substancje odżywcze (jak glukoza czy aminokwasy) do mózgu,

i usuwa produkty przemiany materii (metabolity) z mózgu do krwi.

BBB nie jest więc bierną ścianą – to dynamiczna, selektywna bariera, która wpuszcza tylko to, co potrzebne, i usuwa to, co zbędne.

Ale ten sam mechanizm, który tak dobrze chroni mózg, stanowi poważne wyzwanie dla większości leków neurologicznych – nie potrafią się one przedostać przez BBB w odpowiedniej ilości, by zadziałać terapeutycznie.

Czym jest technologia „brain shuttle”?

Trontinemab został opracowany z użyciem tzw. technologii „brain shuttle”, czyli „mózgowego transportera”.

To mechanizm, który wykorzystuje naturalne receptory transportowe w naczyniach krwionośnych mózgu (np. receptory transferynowe), by aktywnie „przenieść” lek przez barierę krew–mózg.

Zamiast opierać się na biernym przenikaniu, brain shuttle działa jak inteligentny system dostawy – jak przepustka, która pozwala cząsteczce leku wejść do mózgu w sposób szybki, kontrolowany i skuteczny.

Jak działa Trontinemab?

Trontinemab to przeciwciało, które:

rozpoznaje szkodliwe złogi amyloidu β – białka gromadzącego się w mózgu osób z chorobą Alzheimera,

uruchamia mechanizm ich usuwania,

dzięki brain shuttle dostaje się do mózgu szybciej i skuteczniej niż tradycyjne przeciwciała,

działa przy niższych dawkach ogólnoustrojowych, co zmniejsza ryzyko działań niepożądanych.

Co już wiemy z fazy I?

Trontinemab był testowany w badaniu fazy I, zaprezentowanym na konferencji AD/PD 2024. Wzięło w nim udział 32 pacjentów z wczesną postacią choroby Alzheimera, którzy otrzymywali lek dożylnie w odstępach co 3 tygodnie – maksymalnie do 6 dawek.

Imponujące wyniki.

W zależności od dawki zaobserwowano błyskawiczne (dotąd niespotykane) usuwanie złogów amyloidu w badaniu PET nawet po 2 dawkach, do poziomu, który w diagnostyce oznacza brak choroby Alzheimera.

Co równie ważne – profil bezpieczeństwa był bardzo korzystny. Nie odnotowano żadnych ciężkich przypadków ARIA (obrzęków czy krwawień w mózgu), opis ARIA dostępny w oddzielnych postach a łagodne zmiany były nieliczne i bezobjawowe. Trontinemab był dobrze tolerowany we wszystkich grupach.

Dlaczego Trontinemab może być bezpieczniejszy niż Donanemab czy Lecanemab?

Donanemab i Lecanemab (zarejestrowany w Unii Europejskiej) to przeciwciała, które również usuwają amyloid, ale:

działają intensywnie wokół naczyń krwionośnych mózgu,

mogą prowadzić do powikłań zwanych ARIA (obrzęki, mikrokrwawienia), które występowały nawet u 30% pacjentów w badaniach.

Trontinemab działa inaczej:

dociera do mózgu precyzyjnie i równomiernie,

omija przeciążenie w obszarach naczyniowych,

usuwa amyloid stopniowo, bez gwałtownej reakcji zapalnej,

zmniejsza ryzyko ARIA dzięki swojej strukturze i sposobowi transportu.

Wkrótce rusza badanie fazy III Trontinemabu także w Polsce!

Badanie będzie prowadzone w wielu ośrodkach w kraju – w tym również w Neuroprotect. Badanie będzie całkowicie bezpłatne.

Dla kogo?

– dla osób z łagodną postacią choroby Alzheimera,

– z wynikiem MMSE ≥ 22,

– w wieku 50–90 lat.

Udział potrwa ok. 18 miesięcy.

Pacjenci będą objęci kompleksową bezpłatną opieką przez cały okres badania.

Dalsze szczegóły i rekrutacja już wkrótce!